台語百科 Wiki
Advertisement

Hái-tiòng (tsu-ná-mih/khí-kau-lîng, kún-kau-lîng, Huâ-gí: hái-siàu, Ing-gí: tsunami), sī tsi̍t-tsióng lîng-liōng tshiau-kiông, phò-hāi lîng-li̍k tsa̍p-tsiok tuā ê hái-íng, sī sòo-it sòo-jī ê tsū-jiân tsai-lân. Tng-tong hái-té huat-sing kiông-lia̍t ê tē-tāng, tī tsín-tōng-pho tsok-iōng tsi-hā, tuā-hái tuè leh tshia-phua̍h-píng, hîng-sîng bíng koh kiông ê kū-íng kah kông-tô, 1-íng tu 1-íng, uì tē-tāng ê tiong-sim khu-hi̍k put-tuān hiòng sì-khoo-lìn-tńg sìn-sok khok-suànn, kàu-bué tshiau-lîng-liōng ê hái-íng tshiong-kuè hái-huānn,tshiong-tsīunn lio̍k-tē, kā iân-hái ê thóo-tē lóng-tsóng im-liáu-liáu, tsō-sîng huí-bia̍t-sìng ê tsai-lān. Tse to̍h-sī "hái-tiòng" (tsu-ná-mih / khí-kau-lîng / kún-kau-lîng).

Bo̍k-tsiân, tshan-tshīunn tē-tāng, hué-suann po̍k-huat, hái-tiòng tsit-khuán ê tsū-jiân tsai-hāi, kan-na ē-tàng thong-kuè kuan-tshik lâi ū-hông a̍h-sī kiám-tsió sún-sit, khiok-sī bô-huat-tōo tsóo-tsí in ê huat-sing.

Hái-tsuí khí-kau-lîng ê tiâu-kiānn

Tuā-hái huat-sing tē-tāng ê sî, ká-sú tē-tāng ê tiong-sim-tiám kū-lī hái-té bô tshiau-kuè gōo-tsa̍p kong-lí, jî-tshiánn tē-tāng ê kui-bôo ta̍t-kàu Juē-sī tsín-kip(芮氏震級; Ritster scale) la̍k tiám gōo kip, an-ne, to̍h-ē huat-sing hái-tiòng.

Hái-tiòng sán-sing ê pho-tn̂g pí hái-îunn siōng-tuā ê tshim-tōo koh-khah tuā, i tī hái-té ê thuân-pòo mā bē sīu-tio̍h tsin-tuā ê tsóo-gāi, iā-to̍h-sī kóng bô-lūn hái ū luā tshim, hái-tiòng sán-sing ê lîng-liōng lóng ē-tàng thuân-sàng tshut--khì. Tsu-ná-mih tī hái-té ê thuân-sàng sok-tōo liōng-ki-iok sī muí tiám-tsing gōo-pah tsì tsi̍t-tshing kong-lí. kha-tuè-kha ê nn̄g tīn hái-íng, siōng tuā ê kū-lī khiám-tshái ē-tàng ta̍t-kàu gōo-la̍k-pah kong-lí. Bíng-íng tsóng-sī uì hái-tiong-ng ti̍t-thàu im tuì lio̍k-tē lâi, lú kīn hái-kînn, hái-íng ê tuà-tô kuân-tōo lú kuân, siāng-kuân sīm-tsì ū kuí-lo̍h-tsa̍p bí kuân, buē-su ná "tsuí-tshîunn".

Ē tshut-hiān khí-kau-lîng, sī in-uī tē-tāng ín-huat hái-tsuí kiông-lia̍t teh kún-ká. Tsit-ê sî-tsūn hái-íng hām phóo-thong-sî uân-tsuân bô-sio-siâng. Phóo-thong-sî, hái-íng pho-tòng ê tshim-tōo tsin íu-hān, ah hái-tsuí khí-kau-lîng ê sî, sī kui khut hái teh se̍h, teh píng, hit-tsióng tsîng-hîng to̍h ná-tshin-tshīunn to-tsí-sai (Tû-su) teh tshá-tshài, píng-lâi píng-khì, lāng-kuân lāng-ke.

Tû-liáu tsū-jiân tē-tāng ē ín-khí hái-tiòng í guā, jîn-uî ê tsuí-té hi̍k-po̍k hîng-uî mā ū khó-lîng ín-khí.

Íu-kuan ê li̍k-sú kì-tsài

Tsuân tē-kîu lâi kóng, tsu-ná-mih huat-sing ê khu-hi̍k, kí-hoo hām tē-tāng hun-pòo-tài beh kāng beh kāng. Li̍k-sú kì-tsài, ū phò-hāi-sìng ê hái-tiòng tāi-iok huat-sing kuè nn̄g-pah la̍k-tsa̍p pái, pîng-kin la̍k tsì tshit nî tsi̍t pái. Khuân-Thài-pîng-îunn tē-khu siāng tsia̍p huat-sing tsu-ná-mih tsai-lān, tāi-iok tsiàm kàu peh siânn. Ji̍t-pún sī tsuân-kîu huat-sing tsu-ná-mih siāng-kài tsē ê kok-ka.

Kīn nî lâi, kui-bô· khah tuā ê hái-tiòng:

  • Nn̄g-tshing khòng la̍k nî tshit gue̍h tsa̍p-tshit, Ìn-nî guā-hái koh huat-sing tshit tiám tshit kip ê tē-tāng, hái-tiòng tī Tsáu-ua-tó(爪哇島; Java) lâm-huānn khí-suann, ū gōo-bān sì-tshing lâng hông tshian-suá, nn̄g-pah ê lâng sit-tsong, tshiau-kuè gōo-pah jī-tsa̍p-gōo ê lâng sí-bông.
  • Nn̄g-tshing khòng sì nî tsa̍p-jī gue̍h jī-la̍k, Ìn-nî guā hái káu kip tuā tē-tāng ín-huat hái-tiòng, tsō-sîng jī-tsa̍p-guā-bān lâng sí-bông.
  • It kiú kiú pat nî tshit--gue̍h, sio-liân-suà nn̄g-pái tshit kip hái-té tē-tāng, tsō-sîng Pa-pòo-a Sin Kí-luē-a (巴布亞新幾內亞; Papua New Guinea) tāi-iok nn̄g-tshing tsi̍t-pah lâng bô-miā.
  • It kiú kiú jī nî káu--gue̍h, Nî-ka-la-kua (尼加拉瓜, Nicaragua) huat-sing hái-tiòng.


Advertisement